NGHỀ THAM VẤN TÂM LÝ

Đăng lúc: 26-08-2016 - Đã xem: 595

 

NGHỀ THAM VẤN TÂM LÝ*

Ngô Minh Uy

 

Một số anh chị liên hệ với tôi để tìm hiểu về nghề tham vấn tâm lý. Vấn đề thường được nêu lên là “Tôi thấy mình là người có khả năng làm nghề này vì từ khi còn là học sinh trung học, tôi được rất nhiều bạn bè tin cậy và nhờ tư vấn cho những vấn đề của họ”; “Đơn giản là tôi thích được giúp đỡ người khác”; hay “Tôi thấy mình có ích khi giúp người khác giải quyết những vấn đề khó khăn của họ”. Các bạn thân mến, những người này đang làm việc trong các lĩnh vực khác nhau như nhân sự, giáo viên, huấn luyện viên… và họ muốn chuyển sang làm tham vấn tâm lý. Bài viết này của tôi như là một “món quà” tặng cho những ai muốn theo nghề tham vấn tâm lý.

 

Mô tả công việc tham vấn tâm lý

Tham vấn tâm lý là một cụm từ còn nhiều tranh cãi, cả trên phương diện thuật ngữ khoa học lẫn trong thực tế hành nghề. Dù vậy, nghề tham vấn tâm lý đã, đang và sẽ còn hiện diện ngày càng rõ ràng trong cuộc sống của con người. Khó có một định nghĩa “chung nhất” và được chấp nhận hoàn toàn về tham vấn tâm lý, kể cả với những người đang cùng làm việc trong lĩnh vực này. Có rất nhiều định nghĩa mà các bạn có thể tìm thấy trong các tài liệu và giáo trình của ngành tâm lý học. Ở đây, tôi giới thiệu những mô tả về những gì mà một nhà tham vấn tâm lý làm trên phương diện thực hành.

 

Sổ tay hướng dẫn nghề nghiệp của Bộ lao động Hoa Kỳ (OOH, 2006) mô tả: “Nhà tâm lý học tham vấn hướng dẫn người khác cách thức giải quyết những vấn đề khó khăn của cuộc sống hàng ngày”.

 

Trang nghề nghiệp thuộc Dịch vụ sức khỏe quốc gia của Anh quốc (NHS, 1999) giới thiệu: “Nhà tâm lý học tham vấn ứng dụng tâm lý học để làm việc trong tinh thần cộng tác với con người trong hàng loạt những vấn đề khác nhau của con người. Bao gồm giúp đỡ người khác quản lý những khó khăn trong cuộc sống như sự đau khổ, những vấn đề trong các mối quan hệ hiện tại và quá khứ, và với những vấn đề và các rối loạn liên quan đến sức khỏe tâm thần”.

 

Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) mô tả nhà tâm lý học tham vấn là người giúp người khác nhận thức được những thế mạnh và những nguồn lực để giải quyết những khó khăn của họ; Nhà tham vấn tâm lý làm tham vấn/ trị liệu, giảng dạy và nghiên cứu về cá nhân trong các loại tuổi, các gia đình và các tổ chức; Nhà tham vấn tâm lý giúp người khác hiểu và có những hành động giải quyết những vấn đề liên quan đến nghề nghiệp và công việc của họ; Nhà tham vấn tâm lý chú ý và có một sự tôn trọng lớn lao về những sự khác biệt của con người.

 

Trên phương diện thực hành, Hiệp hội tham vấn Hoa Kỳ (ACA) định nghĩa tham vấn tâm lý là việc “áp dụng các nguyên tắc về sức khỏe tâm thần, tâm lý học, và sự phát triển con người, thông qua các chiến lược can thiệp nhận thức, cảm xúc, hành vi, hoặc hệ thống liên quan đến các vấn đề như sự tình trạng khỏe mạnh, phát triển nhân cách, phát triển nghề nghiệp, cũng như tâm bệnh lý”

 

Đến đây thì chắc các bạn đã hình dung được công việc của một nhà tham vấn tâm lý, nó vừa mang tính hướng dẫn, vừa mang tính hỗ trợ, vừa mang tính trị liệu/ chữa trị. Những vấn đề liên quan đến tham vấn tâm lý cũng thế, từ những khó khăn trong cuộc sống hàng ngày, đến những khó khăn trong việc lựa chọn và phát triển nghề nghiệp, đến những khó khăn trong các mối quan hệ, đến sự phát triển nhân cách, và đến cả những vấn đề tâm bệnh lý và sức khỏe tâm thần. Nhà tham vấn tâm lý vừa làm tham vấn/ trị liệu, vừa giảng dạy và làm nghiên cứu.

 

Tham vấn hay trị liệu hay cái gì khác

 

Lại một vấn đề “tranh cãi” nữa, tham vấn tâm lý hay trị liệu tâm lý hay cái gì khác nữa. Có hai khuynh hướng chính liên quan đến vấn đề này:

 

  1. Khuynh hướng thứ nhất cho rằng hai lĩnh vực này là khác biệt nhau, nhà tham vấn tâm lý không phải là một người trị liệu và chỉ giải quyết, can thiệp những vấn đề thuộc về cuộc sống hàng ngày với những người “bình thường”, trong khi nhà trị liệu dùng các liệu pháp tâm lý như phân tâm, nhận thức – hành vi… để giải quyết những vấn đề liên quan đến tâm bệnh lý của những người bị bệnh và cho những trường hợp phức tạp mà nhà tham vấn không làm được;
  2. Khuynh hướng thứ hai, gộp chung tham vấn và trị liệu thành một lĩnh vực, và mô tả ranh giới giữa hai lĩnh vực này là không nhất thiết và không có sự khác biệt mang tính phương pháp và bản chất. Sự khác biệt có thể có là cách thức can thiệp mang tính ngắn hạn với tham vấn và dài hạn với trị liệu, mang tính “vấn đề khó khăn” với tham vấn và “bệnh lý” với trị liệu (tương đương khuynh hướng một nhưng không hạ thấp nhà tham vấn).

 

Thực tế hiện nay trên thế giới nhiều nhà thực hành thường đi theo và chấp nhận khuynh hướng thứ hai vừa nêu, bởi trong nhiều trường hợp và như trong phần mô tả công việc ở trên, nhà tham vấn có thể làm việc với những trường hợp liên quan đến bệnh lý và sức khỏe thần, và trong những trường hợp khác nhà trị liệu tâm lý cũng có những can thiệp mang tính ngắn hạn và những khó khăn hàng ngày của thân chủ.

 

Mặt khác, cả nhà tham vấn tâm lý lẫn nhà trị liệu tâm lý đều đươc đào tạo những lý thuyết, những liệu pháp, những kỹ thuật và kỹ năng làm việc tương đối giống nhau. Tuy nhiên điều này còn tùy thuộc vào cách thức tiếp cận và truyền thống của một trường đại học hoặc các học viện. Thực tế, nhiều nhà tham vấn xác nhận rằng mình đồng thời cũng là một nhà trị liệu, trong khi không phải là ít những nhà trị liệu cho rằng mình không làm tham vấn mà chỉ làm trị liệu.

 

Việc phân biệt cũng còn liên quan đến truyền thống và thói quen mang tính chất văn hóa – xã hội của cá nhân người thực hành, của nơi đào tạo và của quốc gia nơi hành nghề. Hoa Kỳ và những quốc gia theo lối Hoa Kỳ có khuynh hướng không tách biệt nhà tham vấn và nhà trị liệu một cách rõ ràng, trong khi những quốc gia khác theo lối Pháp thì có sự tách biệt khá rõ vai trò và vị trí của một nhà tham vấn và một nhà trị liệu. Dù vậy, về mặt hình thức, danh xưng và những vấn đề liên quan thì một nhà tham vấn tâm lý hay một nhà trị liệu sẽ được phân biệt dựa trên bằng cấp và chương trình được đào tạo, và dựa trên chứng chỉ hành nghề của người đó.

 

Về vấn đề này tại Việt Nam, tôi cho rằng phân tích và mô tả của Trần Tuấn Lộ (2006) rất có giá trị. Ông phân biệt:

1)   Tư vấn tâm lý (Consultant), là những người giúp thân chủ hiểu tâm lý của bản thân hoặc của người khác, từ đó xác định thái độ và hành động đúng đắn và cần thiết với chính mình hoặc với một đối tượng khác, bao gồm cả việc giúp thân chủ có sự hiểu biết để rèn luyện, sửa chửa, hoàn thiện nhân cách và thậm chí là tự trị bệnh cho mình;

2)   Tham vấn tâm lý (Counseling), là một dạng đặc biệt của tư vấn tâm lý, ở đó người tham vấn phải làm việc với những khó khăn của thân chủ mang tính chất rất riêng tư, những vấn đề khó khăn mang tính chất sâu xa trong đời sống của thân chủ mà chưa có sẵn câu trả lời, chưa có sẵn cách giải quyết. Trong trường hợp này, người làm tham vấn phải giữ bí mật cho thân chủ, tôn trọng những sự riêng tư của thân chủ, và cùng làm việc với thân chủ để giúp họ giải quyết vấn đề. Ngoài ra tham vấn tâm lý cũng mang tính chất điều trị khi thân chủ có những vấn đề liên quan đến những rối loạn trong tâm lý, trong hành vi, trong nhận thức và những vấn đề này là không nghiêm trọng;

3)   Trị liệu tâm lý (psychotherapy), là những người làm việc với các vấn đề mang tính chất nghiêm trọng liên quan đến sức khỏe tâm thần, tâm bệnh lý và được thực hiện bởi những nhà tâm lý học lâm sàng, thường là trong các bệnh viện tâm thần hoặc các cơ sở sức khỏe tâm thần khác. Ở đó ngoài các liệu pháp tâm lý, bệnh nhân còn có thể nhận các liệu pháp khác về mặt y – dược học. Tuy nhiên trong một số trường hợp, các nhà trị liệu cũng cung cấp cả những liệu pháp tham vấn.

 

Các tác giả Brooke và Nancy (1996) cho rằng có thể có nhiều tên gọi khác nhau để mô tả về nghề nghiệp liên quan đến tâm lý như nhà tham vấn tâm lý, nhà trị liệu tâm lý, nhà tâm lý học, nhà tâm thần học, nhân viên xã hội, y tá, nhà tư vấn hôn nhân và gia đình hay chuyên gia sức khỏe tâm thần… tuy nhiên tất cả các tên gọi này có thể có chung một tính chất nghề nghiệp là “Các dịch vụ con người” (Human Services)

 

Tham khảo

  1. OOH, Occupational Outlook Handbook, 2006-07 Edition, Psychologists.
  2. NHS, National Health Services (1999).
  3. APA, American Psychological Association (2008).
  4. ACA, American Counseling Association (2008).
  5. Trần Tuấn Lộ (2006). Tư vấn tâm lý và những khái niệm liên quan. Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc gia: Tư vấn tâm lý – giáo dục, lý luận, thực tiễn và định hướng phát triển. Tp. Hồ Chí Minh
  6. Brooke B. C., Nancy J. G. (1996). Careers in counseling and human services. Second edition. Taylor & Francis, WC.

* Bài viết này được hoàn thành vào ngày 07/07/2008 tại Bangkok, và được đăng trên blog cá nhân tại địa chỉ: http://thamvantamly.wordpress.com/2008/07/07/nghe_tham_van_tam_ly_1/

shadow_sanpham